Chữ Quốc Ngữ – Một Sự Thật Chưa Hẳn Là Vậy
Lâu nay, khi người Việt yêu thích tiếng Việt nói đến chữ Quốc ngữ, thường cho rằng chữ Quốc ngữ được giáo sĩ Alexandre de Rhodes (còn được biết đến với tên Đắc Lộ) sáng tạo. Ông đã viết cuốn Từ điển Việt – Bồ – La in tại La Mã năm 1651 và được coi là người sáng lập chữ Quốc ngữ.
Thế nhưng, sự thật không hẳn như vậy…
Tiếng Việt – Không Hề Khó?
Ngay từ thuở ban đầu, chúng ta đã nói tiếng Việt một cách tự nhiên, và không gặp phải bất kỳ khó khăn nào. Nhưng “tiếng Việt khó quá!” là câu nói phổ biến của rất nhiều người phương Tây khi họ tiếp cận với tiếng Việt.
Tiếng Việt có cấu trúc đơn giản; chỉ gồm một âm không có “thì”, không có chia động từ, không có tiếp đầu ngữ, vĩ ngữ thì có gì khó chứ?
Tuy nhiên, đối với người phương Tây, tiếng Việt khó ở chỗ phát âm (nghe và nói).
Giáo sĩ Marini, người từng đến Đàng Trong trong những năm đầu thế kỷ 17, đã viết: “Người Việt khi đọc không cần phải thay đổi âm thanh để biến một từ đơn có nhiều ý nghĩa khác nhau, chỉ cần thay đổi cường độ và nhịp điệu” (Lịch sử chữ Quốc ngữ, Đỗ Quang Chính, NXB Tôn Giáo 2012, trang 15).
Đây là một nhận định rất “mới” mà người Việt chúng ta chưa bao giờ để ý. Chỉ cần thay đổi một chút âm điệu và không thay đổi ngữ điệu, các từ “ca, cà, cá, cả” có ý nghĩa khác nhau hoàn toàn.
Sứ Mệnh Truyền Đạo Và Truyền Sách Kinh
Vào cuối thế kỷ 16, các giáo sĩ Dòng Tên đã đến châu Á để truyền đạo. Một trong những quốc gia mà họ đến đầu tiên là Trung Quốc, nơi mà trước đó, nhà thám hiểm người Ý Marco Polo đã đến và mang về nhiều đồ vật kỳ lạ từ phương Đông.
Dòng Tên là một dòng tu trí thức của đạo Thiên Chúa. Tất cả các giáo sĩ trong dòng này đều có tay nghề cao, nếu không đạt được bằng cấp cao nhất thì sẽ phải rời dòng.
Những giáo sĩ này đến từ những nước sử dụng chữ viết Latin, do đó, khi đến những nước sử dụng chữ tượng hình, họ gặp khó khăn trong việc truyền đạo. Bởi vì là những người trí thức, họ nhanh chóng học được tiếng của người bản địa.
Tuy nhiên, việc truyền đạo không chỉ là nói chuyện, mà còn phải có sách vở để mọi người có thể học, đọc và truyền lại. Vì không có giáo sĩ nào có thể thay thế sách vở. Song, việc học chữ tượng hình rất khó, và tốn rất nhiều thời gian để học mới có thể đọc, chưa kể đến việc dịch sách từ nước ngoài.
Ngoài ra, việc truyền đạo Thiên Chúa vào các nước (bao gồm Việt Nam) trong thời điểm đó không phải lúc nào cũng suôn sẻ, dễ dàng và liên tục, mà tùy thuộc vào tình hình chính trị, sự ổn định hoặc loạn lạc của quốc gia mà các giáo sĩ Dòng Tên đến.
Nhiều giáo sĩ sau một thời gian ngắn truyền đạo đã bị bắt, bị giết hoặc bị đuổi đi…
Để có thể truyền lại sách kinh một cách hiệu quả hơn, các giáo sĩ đã nghĩ ra phương pháp “Latin hóa chữ tượng hình”. Và họ đã áp dụng phương pháp này ở Ấn Độ, Trung Quốc và Nhật Bản.
Các Giáo Sĩ Dòng Tên Đến Việt Nam
Vào đầu thế kỷ 17, một số giáo sĩ thuộc Dòng Tên đã đến Hội An. Họ sử dụng tiếng Hán và Nhật để giao tiếp với người dân địa phương thông qua sự phiên dịch của các thương nhân.
Vào năm 1617, giáo sĩ người Bồ Đào Nha, Francesco de Pina đến Hội An và Nước Mặn (thuộc Bình Định), sau đó trở về sống tại Thanh Chiêm (Điện Bàn, Quảng Nam). Ông đã nhanh chóng học được tiếng Việt và trở thành người phương Tây giỏi tiếng Việt nhất thời đó.
Và để truyền lại sách kinh giáo lý của đạo Thiên Chúa, Pina và một số giáo sĩ khác đã sử dụng kinh nghiệm Latin hóa tiếng Nhật, tiếng Hán để Latin hóa tiếng Việt.
Vào thời điểm đó, người Việt vẫn nói tiếng Việt giống như ngày nay. Tuy nhiên, vì đã phải chịu sự áp đặt của Trung Quốc trong một thời gian dài, giới trí thức của nước ta đã bị ảnh hưởng mạnh bởi Trung Quốc. Chúng ta không biết trước đó người Việt có chữ viết riêng của mình hay không. Tuy nhiên, các triều đại của người Việt sau này đều sử dụng chữ Hán trong các văn bản chính thức.
Khoảng thế kỷ thứ 10, người Việt đã “sáng chế” ra chữ Nôm bằng cách lấy chữ Hán làm gốc, gọi là chữ Nôm (có nghĩa là Nam, sau này gọi là quốc âm). Tuy nhiên, nếu chữ Hán khó một chút thì chữ Nôm lại khó hơn nhiều lần. Vì phải biết và giỏi chữ Hán mới có thể viết được, học được chữ Nôm.
Đối với người Việt, học chữ Nôm đã khó, còn đối với người nước ngoài lạ với chữ tượng hình, chữ Nôm càng khó. Mặc dù có thể học và viết, nhưng không thể phổ biến rộng rãi. Vì vậy, các giáo sĩ đã nghĩ đến việc Latin hóa tiếng Việt bằng chữ Latin, được gọi là “chữ Annam viết bằng chữ Latin”.
Có một số người được công nhận là “tác giả” chữ Quốc ngữ như các giáo sĩ Francesco de Pina, Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa (tất cả đều là người Bồ Đào Nha), Cristoforo Borri (người Ý), Alexandre de Rhodes (người Pháp)…
Giáo sĩ Borri đã ở nước ta ba năm từ 1615 đến 1618. Các giáo sĩ còn lại đều đến Đàng Trong vào năm 1624 và đều học tiếng Việt từ giáo sĩ Francesco de Pina.
Trong số đó, chỉ có giáo sĩ Alexandre de Rhodes được xem là “ông tổ” của chữ Quốc ngữ, vì ông là người đầu tiên in cuốn sách tiếng Việt là Từ điển Việt – Bồ – La.
